Σε ξένα χέρια, σε τόπο ξένο, μιαν άγρια εποχή. Η περίπτωση ενός μικρού κοριτσιού από το Στείρι Βοιωτίας.

Η ομιλία του Γιώργου Χ. Θεοχάρη στην Εκδήλωση Μνήμης για το κάψιμο του Στειρίου & της Ιεράς Μονής Οσίου Λουκά από τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής.

Η φοβερή, για τον κόσμο, την Ευρώπη και, κυρίως, για τη χώρα μας, δεκαετία του 1940, εκτός από όλα τα άλλα δεινά του πολέμου που επισώρευσε στους ανθρώπους: θανάτους, αναπηρίες σωματικές και ψυχικές, κρεματόρια, ολοκαυτώματα, φτώχεια, υλικές καταστροφές, δημιούργησε στρατιές προσφύγων αλλά, σ’ ό,τι αφορά στην ελληνική πραγματικότητα, για την οποία το πρόβλημα επεκτάθηκε μέχρι το τέλος της δεκαετίας με τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο, δημιουργήθηκε το εξαιρετικά βαρύ ζήτημα του εκπατρισμού μικρών παιδιών, που δεν μπόρεσαν να χαρούν την παιδικότητά τους αλλά ενηλικιώθηκαν βίαια, με ό,τι αυτή η κατάσταση συσσώρευσε στις τρυφερές τους ψυχές.

Έχουμε τέσσερις πλευρές, τέσσερις περιπτώσεις, διαχείρισης από τις εξουσίες, ή από διεθνείς οργανισμούς σχετικά με την τύχη παιδιών της ελληνικής υπαίθρου:

  1. Από τον Διεθνή Ερυθρό Σταυρό στη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής και λίγο αργότερα.
  2. Από τον ΔΣΕ στη διάρκεια του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου
  3. Από την Εθνική Κυβέρνηση και τη Βασίλισσα Φρειδερίκη στη διάρκεια επίσης του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου
  4. Από την Οργάνωση International Help Children’s, μετά το 1949

Ας τα πάρουμε με τη σειρά.

  1. Στην περίοδο της Κατοχής έχουμε τις φροντίδες και ενέργειες του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, αφού οι δομές του κράτους ήταν κατεστραμμένες. Τα στελέχη του οδηγούν παιδιά από τις περιοχές που οι Γερμανοί σκοτώνουν τους γονείς τους, σε υποτυπώδεις παιδοπόλεις, όπως αυτή στην Κηφισιά και τα προωθούν σε χώρες της ελεύθερης Ευρώπης. Μια τέτοια χαρακτηριστική περίπτωση είναι αυτή του συμπατριώτη μας Αργύρη Σφουντούρη.

Κατά τη διάρκεια του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου έχουμε δύο μορφές παρέμβασης αναφορικά με τα παιδιά. Αυτή του Δημοκρατικού Στρατού κι εκείνη του επίσημου κράτους.

  1. Στις 3 Μαρτίου 1948, ο ΔΣΕ ανακοίνωσε ότι οι γονείς είχαν συμφωνήσει να μεταφερθούν τα παιδιά από τριών μέχρι δεκατριών ετών σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και ότι 4.784 παιδιά από 59 χωριά κοντά στα σύνορα είχαν ήδη καταχωριστεί για απομάκρυνση. Μέχρι το τέλος του Εμφυλίου περίπου 28.000 παιδιά πέρασαν στην Ανατολική Ευρώπη και κάποια επαναπατρίστηκαν μέχρι το 1954. Κι ενώ είναι μεν θετικό το ότι γλίτωσαν αυτά τα παιδιά από τον όλεθρο του πολέμου στα σύνορα και μορφώθηκαν και έμαθαν τέχνες εκεί που τα πήγαν, δεν παύει να μένει (να έμενε… πόσα πια ζουν άραγε σήμερα;!) στις ψυχές τους ο βίαιος ξεριζωμός και η ενηλικίωσή τους σε μητριές πατρίδες, όπως τις χαρακτήρισε εύστοχα ο ποιητής Μιχάλης Γκανάς, ένα από αυτά τα παιδιά που τότε βρέθηκε κι εκείνος στην Ουγγαρία.
  2. Το 1947, μέσα στη δίνη του Εμφυλίου πολέμου, με τις πολεμικές συγκρούσεις να μαίνονται, κυρίως, στα βόρεια σύνορά μας, αλλά και στην ενδοχώρα, η νεαρή, τότε, Βασίλισσα Φρειδερίκη αφιέρωσε μεγάλο μέρος του χρόνου και της ενέργειάς της για να υποστηρίξει τον Εθνικό Στρατό στον αγώνα του κατά των κομμουνιστών με στόχο να ανακουφίσει τα βάσανα εκατοντάδων χιλιάδων χωρικών που βρίσκονταν σε στρατόπεδα προσφύγων σε πόλεις και κωμοπόλεις που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο της κυβέρνησης. Ιδιαίτερο ήταν το ενδιαφέρον του όλου σχεδιασμού που επέβλεπε η Βασίλισσα για την τύχη των παιδιών από τα χτυπημένα από τον πόλεμο χωριά της βόρειας Ελλάδας.

Ο φορέας που ανέλαβε να διεκπεραιώσει το έργο ήταν ο Εθνικός Οργανισμός Προνοίας και ο Έρανος Προνοίας Βορείων Επαρχιών της Ελλάδος.. Το φθινόπωρο του 1947, τετρακόσιες χιλιάδες Έλληνες είχαν εκτοπιστεί από τις εστίες τους, αριθμός που στο τέλος του Εμφυλίου έφτασε τις επτακόσιες χιλιάδες, με τα μισά περίπου από τα άτομα αυτά να είναι παιδιά. Δημιουργήθηκαν λοιπόν 54 παιδοπόλεις, από τις οποίες 23 στην Αθήνα και 11 στη Θεσσαλονίκη και οι υπόλοιπες διάσπαρτες μέσα στη χώρα.  Εκεί βρήκαν στέγη και φροντίδα περίπου 18.000 παιδιά μέχρι που τέλειωσε ο πόλεμος. Η επίσημη αιτία δημιουργίας των παιδοπόλεων ήταν να στεγάσουν ορφανά και εγκαταλειμμένα παιδιά, ηλικίας από τεσσάρων έως δεκαέξι χρονών, αλλά φιλοξένησαν και μεγαλύτερα, ιδίως αγόρια μέχρι και είκοσι χρονών, προκειμένου να μη τα πάρουν οι αντάρτες και τα κάνουν μαχητές. Πολλά παιδιά από τις μικρές ηλικίες δεν ήταν ορφανά, αλλά ήταν παιδιά αριστερών που ήσαν στη φυλακή ή στην εξορία. Ακριβώς γιατί ο κανονισμός λειτουργίας τους αφορούσε στα ορφανά και από τους δύο γονείς και τα «τούτοις εξομοιούμενα», δηλαδή τα παιδιά εξόριστων και φυλακισμένων.

Η ζωή στις παιδοπόλεις δεν ήταν πάντα εύκολη, ακριβώς γιατί διέπονταν από πνεύμα και οργάνωση στρατιωτικής πειθαρχίας. Ωστόσο εντέλει σήμερα κρίνεται θετικά το έργο της διάσωσης παιδιών, τουλάχιστον από την πείνα και τις ασθένειες, σ’ εκείνη την τραγική εποχή.

Υπάρχει, βέβαια, και η αρνητική έως και σκοτεινή πλευρά της προώθησης παιδιών από τις παιδοπόλεις στο εξωτερικό και ιδίως στις ΗΠΑ. Έτσι, με διαδικασίες αμφιλεγόμενες, έφυγαν παιδιά έξω από την πατρίδα, τα οποία στις νέες τους οικογένειες μπορεί και να πρόκοψαν, αλλά δεν παύει να αναδεύεται μέσα στις ψυχές τους η βίαιη αποκοπή από τη ρίζα τους.

Η απομάκρυνση των παιδιών από περιοχές αποκλεισμένες – και άρα άμεσα απειλούμενες από την πείνα- και συνεχώς βομβαρδιζόμενες, παρόλο που θα μπορούσε να θεωρηθεί ανθρωπιστική ενέργεια, πήρε πολιτικές διαστάσεις. Το ζήτημα αποτέλεσε μέρος της στρατηγικής των εμπόλεμων και, λόγω της ευαισθησίας του, χρησιμοποιήθηκε στους πολιτικούς χειρισμούς του Ψυχρού Πολέμου. Η κυβέρνηση των Αθηνών χαρακτήρισε την ενέργεια της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης «παιδομάζωμα», «έγκλημα κατά της ανθρωπότητας» και «γενοκτονία». Έθεσε το ζήτημα στον ΟΗΕ -σε μια στιγμή που εβάλλετο, κυρίως από το σοβιετικό μπλοκ, για παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (εκτελέσεις, βασανιστήρια, στρατόπεδα συγκέντρωσης)- και ζήτησε τον επαναπατρισμό των παιδιών. Εκτός από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, το 1950 και το 1951, το θέμα συζητήθηκε και στην Επιτροπή για τη Θέση της Γυναίκας, ως Ζήτημα των Ελληνίδων Μητέρων που τα παιδιά τους δεν είχαν ακόμα επαναπατριστεί. Την Ελλάδα εκπροσωπούσε η Λίνα Τσαλδάρη, χήρα του αρχηγού του Λαϊκού Κόμματος Παναγή Τσαλδάρη, «Εντεταλμένη Κυρία» στον Έρανο της Βασίλισσας. Επιπλέον, μέσω του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, η κυβέρνηση των Αθηνών κατέθεσε καταλόγους με ονόματα παιδιών και με αιτήσεις γονέων που αναζητούσαν τα παιδιά τους. Από μέρους του ΔΣΕ ο γιατρός Πέτρος Κόκκαλης αμφισβήτησε με αποδείξεις τα στοιχεία.

Από αυτά τα παιδιά επαναπατρίσθηκαν, όσα επαναπατρίσθηκαν, μαζί με τους άλλους πολιτικούς πρόσφυγες, έπειτα από περίπου 30 χρόνια. Τα υπόλοιπα επέστρεψαν στα χωριά τους το καλοκαίρι του 1950. Στις αρχές της δεκαετίας του ’60 τα περισσότερα από αυτά μετανάστευσαν ως «γκασταρμπάιτερ» στη Γερμανία, στα ορυχεία του Βελγίου ή εγκαταστάθηκαν στις μεγάλες ελληνικές πόλεις.

  1. Η Διεθνής Βοήθεια για τα Παιδιά ιδρύθηκε το 1919 στο Λονδίνο με στόχο να συνδράμει τα παιδιά που είχαν πληγεί από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Σύντομα έγινε το κατ’ εξοχήν κίνημα βοήθειας στο παιδί παγκοσμίως.

Το 1950 δραστηριοποιήθηκε σε μια σειρά χώρες αναπτύσσοντας προγράμματα εκπαίδευσης στη γεωργική παραγωγή στη Γαλλία, την Ολλανδία, την Ιταλία, τη Δυτική Γερμανία, την Αυστρία, τη Φινλανδία, την Ελλάδα, τον Λίβανο και τη Νότια Κορέα.

Εκείνη την περίοδο στην Ελλάδα είχε μπει σε ισχύ η Αμερικανική βοήθεια μέσω του Σχεδίου Μάρσαλ και της UNRRA.

Μια χαρακτηριστική περίπτωση παιδιού από το Στείρι που βρέθηκε έξω από τα σύνορα της χώρας αποτελεί η περίπτωση της Παναγιώτας Αργυρίου, η οποία ωστόσο δεν ήταν ούτε ανταρτόπληκτη ούτε και οι αντάρτες την πήραν για να σωθεί από τους βομβαρδισμούς, ακριβώς γιατί μιλάμε για παιδί όχι της παραμεθορίου αλλά της Κεντρικής Ελλάδας. Βεβαίως η περίπτωση της Παναγιώτας εγγίζει, με έναν τρόπο, στις περιπτώσεις των παιδιών που ο Ερυθρός Σταυρός φρόντισε στη διάρκεια της Κατοχής. Γιατί αν και η Παναγιώτα έφυγε από την Ελλάδα το 1952, η ιστορία των βασάνων της έχει τις ρίζες της στην τετραετία 1940-1944.

Η Παναγιώτα Αργυρίου του Παναγιώτη και της Παναγιώτας γεννήθηκε στις

3 /11/ 1940, στο Στείρι.

Ο πατέρας της Παναγιώτης Αργυρίου γεννήθηκε στις 12 /6/ 1909 και σκοτώθηκε στο αλβανικό μέτωπο δύο μήνες πριν την κατάπαυση του πυρός και την Γερμανική κατάκτηση της χώρας, στις 15/2/1941.

Η μητέρα της Παναγιώτα, το γένος Παπαγεωργίου, γεννήθηκε στις 8 Δεκεμβρίου 1914 και παντρεύτηκε τον σύζυγό της στις 21/11/1934

Το ζευγάρι, εκτός από την Παναγιώτα, είχε αποκτήσει άλλη μια θυγατέρα, τη Βιολέττα, στις 19/5/1938

Έχουμε λοιπόν δύο νήπια κορίτσια, που δεν γνώρισαν πατέρα, με τη χήρα μητέρα τους από την άνοιξη του 1941 κι ενώ ξεκινάει η μαύρη περίοδος της Κατοχής.

Η μητέρα Παναγιώτα κάποια στιγμή αρραβωνιάζεται με τον Γεώργιο Κων. Λαγό και στις 2/5/1944 αποκτούν ένα αγοράκι.

Έναν μήνα αργότερα, στις 10/6/1944 ο Γεώργιος Λαγός θα γίνει ένα από τα θύματα της Γερμανικής θηριωδίας στη Σφαγή του Διστόμου.

Η Παναγιώτα μένει δεύτερη φορά χήρα, δεύτερη φορά δίχως τον αντρικό ίσκιο και τη φροντίδα του πάνω της και πάνω στα παιδιά της.

Το αγόρι βαπτίζεται, μετά τον θάνατο του πατέρα του, και λαμβάνει το όνομά του, Γιώργος. Πλην αυτό το παιδί, έχοντας εκ γεννετής, μια παραλυτική αναπηρία, πεθαίνει το 1962.

Στις 25/6/1944 οι Γερμανοί καίνε το Στείρι και το Μοναστήρι του Οσίου Λουκά.

Η χήρα με 3 ορφανά παιδιά μένει στο έλεος του Θεού. Μάλιστα, μετά το γκρέμισμα του σπιτιού που κατοικούσαν τους περιμαζεύει και τους συνδράμει ο παππούς εκ μητρός.

Το 1952 η Διεύθυνση της Πρόνοιας, από το Γραφείο της Λιβαδειάς, που τροφοδοτούσε με τρόφιμα την οικογένεια Αργυρίου, οργάνωνε ομάδες παιδιών ορφανών, φτωχών, προκειμένου να τα οδηγήσει στην Αγγλία, για ένα διάστημα 6 μηνών, όπως λεγόταν. Έτσι δηλώθηκε και η μικρή Παναγιώτα, από τον παππού της, απ’ ό,τι φαίνεται και με τη σύμφωνη γνώμη της. Όταν όμως έφθασε η στιγμή της παράδοσής της στους υπαλλήλους της Πρόνοιας, το κορίτσι αναθεώρησε, δεν θέλησε να ακολουθήσει, έφυγε από το σπίτι και κρύφτηκε στους γύρω λόφους. Στην περιοχή του Προφήτη Ηλία. Βέβαια κάποια στιγμή τη βρήκαν και την πήραν και η μοίρα της ακολούθησε μια πορεία που ποτέ δεν την είχε φανταστεί το μικρό κοριτσάκι από το Στείρι. Ας σκεφτούμε κι ας συνυπολογίσουμε ότι τότε στο χωριό πολλοί άνθρωποι, μαζί τους και η μικρή Παναγιώτα και η αδελφή της Βιολέττα δεν μιλούσαν καν την ελληνική γλώσσα αλλά τα αρβανίτικα. Αυτό το κοριτσάκι λοιπόν οδηγήθηκε, μαζί με άλλα ελληνόπουλα, κατευθείαν με το πλοίο από τον Πειραιά στην Αγγλία. Τα παιδιά συνοδεύονταν από 2 δασκάλες οι οποίες παρέμειναν ένα 6μηνο μαζί τους στην Αγγλία.

Η επικοινωνία ανύπαρκτη. Το πρώτο αυτό διάστημα η οικογένεια στο Στείρι έλαβε μία μονάχα επιστολή της Παναγιώτας όπου πληροφορήθηκαν ότι είναι καλά.

Στο μεταξύ κάποια από τα παιδιά της ομάδας που πήγαν στην Αγγλία, συν τω χρόνω, επαναπατρίστηκαν. Από όλη την αποστολή εντέλει παρέμειναν με τη θέλησή τους στην Αγγλία 2 κορίτσια και 4 αγόρια. Όλα τα υπόλοιπα γύρισαν στις εστίες τους. Έχω υπ’ όψιν μου μία τουλάχιστον φωτογραφική αποτύπωση μιας επιστροφής, όταν στο λιμάνι του Πειραιά φωτογραφίζονται αγοράκια και κοριτσάκια που είχαν μεταφερθεί ως προσφυγόπουλα, μέσα στη δίνη του Εμφυλίου, στην Αγγλία, κι αποβιβάζονται στην πατρίδα στις 4/7/1950.

Η μικρή Παναγιώτα, μαζί με τα υπόλοιπα παιδιά, παρέμεινε ένα 6μηνο σε ένα οικοτροφείο/σχολείο όπου έμαθε, όσο ήταν δυνατό, τη γλώσσα. Μετά, κι αφού επέλεξε να μην επαναπατριστεί, δόθηκε σε ανάδοχη οικογένεια, στην περιοχή του Καίμπριτζ, και λίγο πιο μετά σε μια δεύτερη οικογένεια. Η  Παναγιώτα, υπέβαλε αίτηση για την έκδοση βίζας και εργάστηκε μέχρι την ενηλικίωσή της σε νοσοκομείο, αφού εκεί είχε και τη δυνατότητα παροχής στέγης και σίτισης.

Στο χωριό περνούσαν τα χρόνια και νέα της Παναγιώτας δεν είχαν. Εκείνο το πρώτο γράμμα ήταν το μόνο που είχε φθάσει, αμέσως μετά τη φυγή της. Η Βιολέττα μεγάλωσε και παντρεύτηκε. Είχε πάντα το γράμμα εκείνο της αδελφής της ακριβό απόκτημα και μοναδικό στοιχείο της ύπαρξής της.  Ο σύζυγος της Βιολέττας, ο Θεοτόκης Αγγελέτος, με καταγωγή από τη Σκόπελο, κατόρθωσε με βάση τη διεύθυνση αποστολέα που υπήρχε σ’ εκείνο το πρώτο γράμμα, και βρήκε, εντόπισε, μέσω του Ερυθρού Σταυρού, την Παναγιώτα επιτέλους.

Η Παναγιώτα είχε δημιουργήσει οικογένεια στην Αγγλία. Παντρεύτηκε τον Μιχαήλ Μπέϊκερ και απέκτησαν δύο παιδιά και έξι εγγονάκια.

Εικοσιπέντε χρόνια μετά τον εκπατρισμό της, το 1977, ήρθε για πρώτη φορά ξανά στην Ελλάδα. Πρόλαβε και συναντήθηκε με τη μάνα της. Αντάμωσαν μάνα και κόρη και έναν χρόνο αργότερα στις 19/8/1978 η μάνα πέθανε. Έκτοτε, η Παναγιώτα, ήρθε αρκετές φορές στην πατρίδα κι απόψε είναι και πάλι στο Στείρι, μαζί μας.

Στις επίμονες ερωτήσεις να διηγηθεί το πώς πέρασε, πώς ένιωσε αυτό το κοριτσάκι το 1952 και τα πρώτα χρόνια της αποδημίας της, εκείνη αρνείται ν’ απαντήσει, κρατώντας όλο τον πόνο και την πίκρα μέσα στην ψυχή της.

Εν κατακλείδι μπορούμε να πούμε ότι η ζωή στάθηκε ευνοϊκή για την Παναγιώτα Αργυρίου – Μπέϊκερ. Όμως αν το κοριτσάκι αυτό που 12χρονο αποκόπηκε από την οικογενειακή φωλιά και αποστερήθηκε το χάδι των δικών του, κέρδισε μια ζωή ήρεμη και ευτυχισμένη στην μητριά πατρίδα, είναι πια βέβαιο ότι δεν συνέβη το ίδιο για όλα τα παιδιά που δόθηκαν μακριά από την πατρίδα εκείνη την τραγική εποχή. Πολλών παιδιών η μοίρα αποδείχτηκε χυμένο μολύβι, όπως λέει ο Σεφέρης, μια μοίρα κακή και δύσκολη που σαν χυμένο μολύβι μέσα στο νερό παρέμεινε στερεοποιημένη σε σχήμα άσχημο και αποτρόπαιο αφημένο σαν βάρος ασήκωτο στις ψυχούλες τους.

Ας ευχηθούμε λοιπόν να μην υπάρξουν ξανά τέτοια μαύρα χρόνια για κανέναν, και ας επαγρυπνούμε γιατί το αυγό του φασισμού επωάζεται σε λογής – λογής φωλιές σήμερα. Ας έχουμε τα μάτια μας ανοιχτά για να μην υπάρχει ποτέ πια πόλεμος, ποτέ πια φασισμός, ποτέ κανένα παιδί μακριά από τον τόπο του.

Σας ευχαριστώ.

Στείρι Βοιωτίας 24/6/2018

 

 

This entry was posted in Όσιος Λουκάς, Γιώργος Θεοχάρης, Στείρι. Bookmark the permalink.

1 Response to Σε ξένα χέρια, σε τόπο ξένο, μιαν άγρια εποχή. Η περίπτωση ενός μικρού κοριτσιού από το Στείρι Βοιωτίας.

  1. Συγχαρητήρια για την εκδήλωση! Εξαιρετική ομιλία. Ελπίζω του χρόνου να μπορέσω να έρθω.

    Αρέσει σε 1 άτομο

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s